Een plaveiselcelcarcinoom (PCC), ook wel plaveiselcelkanker genoemd, is kanker van de bovenste laag van de huid (Thuisarts). Het is na het basaalcelcarcinoom de meest voorkomende vorm van huidkanker: ongeveer 20% van de mensen met huidkanker heeft dit type (Huidfonds). Het ontstaat vooral op huid die jarenlang veel zon heeft gehad, zoals het gezicht, de oren, de lippen, de handen en de onderarmen. Bij de meeste mensen wordt een plaveiselcelcarcinoom op tijd weggehaald, zodat het niet kan uitzaaien (Thuisarts). Zonder behandeling kan het dieper in de huid groeien, tot in spier en bot, en soms uitzaaien naar de lymfeklieren (Thuisarts, DermNet).
Wat is een plaveiselcelcarcinoom?
De bovenste laag van de huid, de opperhuid, bestaat grotendeels uit platte cellen die keratine maken: plaveiselcellen. Als uv-straling het DNA in die cellen beschadigt en de schade niet meer hersteld wordt, kunnen de cellen ongeremd gaan delen. Zo ontstaat een tumor. Vaak gaat daar een voorstadium aan vooraf (DermNet):
- Actinische keratose: ruwe, schilferende plekjes op huid die veel zon heeft gehad. Ruim 1 op de 3 mensen ouder dan 50 jaar heeft er een of meer (Thuisarts).
- Ziekte van Bowen: een ruw, roze of rode plek waarbij de afwijkende cellen nog alleen in de opperhuid zitten. DermNet noemt dit ook plaveiselcelcarcinoom in situ. Het kan uitgroeien tot een invasief plaveiselcelcarcinoom (Thuisarts).
Groeien de kankercellen door de grens van de opperhuid heen, dieper de huid in, dan spreken artsen van een invasief plaveiselcelcarcinoom (DermNet).
Oorzaken en risicofactoren
De belangrijkste oorzaak is de totale hoeveelheid uv-straling die je huid in je leven heeft opgevangen, van de zon en van de zonnebank. Volgens Thuisarts is de kans groter als je:
- jarenlang veel zon op je huid hebt gehad, bijvoorbeeld door buitenwerk, of als kind veel in de zon was;
- vaak verbrand bent door de zon;
- veel onder de zonnebank hebt gelegen;
- een lichte huid, lichte ogen, sproeten of lichtblond of rood haar hebt en snel verbrandt;
- bestraling of lichttherapie in het ziekenhuis hebt gehad;
- jarenlang middelen gebruikt of gebruikte die je afweer onderdrukken;
- rookt;
- een wond hebt die lang niet geneest, zoals een open been, of littekens van brandwonden.
DermNet noemt ook blootstelling aan arseen, een verminderde afweer door een ziekte zoals chronische lymfatische leukemie, en bepaalde typen van het humaan papillomavirus (HPV). Mensen die een orgaantransplantatie hebben gehad, lopen een groter risico (DermNet). Plaveiselcelkanker komt het meest voor bij mensen ouder dan 60 jaar, veel vaker bij een lichte dan bij een donkere huid, en mannen krijgen het bijna twee keer zo vaak als vrouwen (Thuisarts).



Op de foto's: een roodroze, schilferende plek met een korstje in het midden; een open plek met korsten op het oor; een klein bultje met een korstje in het gezicht. Alleen weefselonderzoek kan bevestigen of een plek een plaveiselcelcarcinoom is.
Klachten: hoe ziet een plaveiselcelcarcinoom eruit?
Het meest typische teken is een plekje dat weken tot maanden niet geneest, groter wordt en makkelijk bloedt. In het begin is het vaak een roze bultje. De top wordt harder en er komen velletjes op. In het midden kan een wondje ontstaan dat slecht geneest en snel bloedt. Op het bultje of aan de rand ontstaan korstjes die loslaten, waarna het weer gaat bloeden (Thuisarts). Het kan er verschillend uitzien:
- een ruwe, schilferende plek die lijkt op actinische keratose, maar dikker en gevoeliger is;
- een stevig, huidkleurig tot lichtrood knobbeltje met een ruw oppervlak (Huidfonds), soms met een hoornachtig puntje erop (een huidhoorn);
- een wondje met verhoogde randen en een korst die steeds terugkomt als je hem eraf haalt;
- een bultje dat in een paar weken flink groeit, vaak koepelvormig met een kuiltje in het midden. Dit heet een keratoacanthoom; DermNet rekent het tot de vormen van plaveiselcelcarcinoom.
Een plaveiselcelcarcinoom groeit in weken tot maanden en is vaak gevoelig of pijnlijk (DermNet). De meest voorkomende plekken zijn de neus, het voorhoofd, de wenkbrauwen, de oogleden, de jukbeenderen, de oren, de lippen, de handen en de onderarmen (Thuisarts), en de onderbenen (DermNet).
Wanneer naar de huisarts?
In Nederland ga je met een verdacht plekje eerst naar je huisarts. Maak een afspraak en wacht niet af als:
- een wondje, korstje of schilferend plekje langer dan 4 weken niet geneest, of blijft jeuken of bloeden (NHS);
- een plekje groter wordt of van kleur of oppervlak verandert (NHS);
- een ruw plekje (actinische keratose) dikker wordt, pijn gaat doen of gaat bloeden;
- er op huid die veel zon heeft gehad een nieuw bultje verschijnt dat in een paar weken groeit.
Neem zo snel mogelijk contact op met je huisarts of je dermatoloog als je al een plaveiselcelcarcinoom hebt gehad en je een nieuwe, harde zwelling voelt in je hals, bij je oor, in je oksel of in je lies. Bij uitzaaiing gaat het in de meeste gevallen naar de lymfeklieren in de buurt (DermNet). Ook als je na een orgaantransplantatie of door andere oorzaken een verminderde afweer hebt, laat je een nieuw of veranderend plekje snel bekijken.
Diagnose
Je huisarts bekijkt het plekje goed, soms met een speciaal vergrootglas met lampje, de dermatoscoop. De huisarts kan ook een klein stukje uit de plek weghalen, een biopt. Laat onderzoek daarvan zien dat het een plaveiselcelcarcinoom is, dan verwijst de huisarts je door naar de dermatoloog (Thuisarts).
De diagnose staat pas vast na weefselonderzoek: van een biopt of van de weggehaalde plek (DermNet). Daarbij kijkt de patholoog of de tumor invasief is, hoe diep hij in de huid is gegroeid en hoe sterk de cellen afwijken. Op basis daarvan bepalen artsen of het om een plaveiselcelcarcinoom met een laag of een hoog risico gaat, en dat bepaalt de behandeling. Bij een plaveiselcelcarcinoom met een hoog risico volgt soms aanvullend onderzoek, bijvoorbeeld van de lymfeklieren (DermNet).
Behandeling
Welke behandeling je krijgt, hangt af van de grootte, de plek en de diepte van de tumor en van je algemene gezondheid. Meestal snijdt de dermatoloog de plek weg (Thuisarts), samen met een rand van 3 tot 10 millimeter gezonde huid. Soms is een huidplastiek of huidtransplantaat nodig om het wondje te sluiten (DermNet). Het weggehaalde weefsel wordt onderzocht om zeker te weten dat de randen schoon zijn. Andere mogelijkheden zijn (DermNet):
- Mohs-chirurgie: de arts haalt het weefsel laag voor laag weg en bekijkt elke laag direct onder de microscoop. Dit wordt gebruikt bij grote plekken in het gezicht met onduidelijke randen en bij een plaveiselcelcarcinoom dat is teruggekomen, als het belangrijk is zoveel mogelijk gezonde huid te sparen.
- Wegschrapen en wegbranden (curettage en elektrocoagulatie): alleen bij kleine plekken met een laag risico op de romp, armen of benen.
- Bevriezen: alleen bij heel kleine, dunne plekken met een laag risico.
- Bestraling: als opereren niet mogelijk of niet verstandig is, of na een operatie als aanvullende behandeling.
- Behandeling door een team van specialisten: bij een plaveiselcelcarcinoom dat ver is doorgegroeid of uitgezaaid, vaak met een combinatie van behandelingen.
Zitten de afwijkende cellen nog alleen in de opperhuid, zoals bij de ziekte van Bowen, dan kan de huisarts het plekje vaak zelf behandelen: wegsnijden, bevriezen met stikstof of een paar weken insmeren met een crème die de afwijkende cellen afbreekt. Bij een grotere plek, of als de plek terugkomt, verwijst de huisarts je naar de dermatoloog (Thuisarts).
Controle na de behandeling. Meestal blijf je 5 jaar onder controle bij de dermatoloog (Thuisarts). Dat is nodig, want van de mensen met een hoog risico krijgt ongeveer de helft binnen 5 jaar een tweede plaveiselcelcarcinoom, en ook de kans op andere vormen van huidkanker, zoals een melanoom, is groter (DermNet). Na een plaveiselcelcarcinoom controleer je daarnaast 4 keer per jaar zelf je huid: kijk extra goed op de plek waar het plaveiselcelcarcinoom zat en let op nieuwe plekjes elders. Kun je een plek zelf niet goed zien, zoals op je rug of je hoofd, vraag dan iemand anders om te kijken (Thuisarts).
Plaveiselcelcarcinoom, basaalcelcarcinoom of melanoom?
Dit zijn de drie bekendste vormen van huidkanker. Een basaalcelcarcinoom komt het meest voor en is de minst kwaadaardige vorm: de kans op uitzaaiing is klein. Een plaveiselcelcarcinoom kan wel uitzaaien. Een melanoom ontstaat uit de pigmentcellen van de huid en is de meest agressieve vorm. In Nederland krijgen ongeveer 6200 mensen per jaar de diagnose melanoom (Huidfonds). Met het blote oog, en zelfs met een dermatoscoop, kan een arts de drie alleen vermoeden. Zekerheid geeft alleen weefselonderzoek. Over plekjes die uit moedervlekken ontstaan, lees je meer bij moedervlekken verwijderen.
Voorkomen
Het Huidfonds vat zonbescherming samen in drie woorden: weren, kleren en smeren.
- Weren: zoek de schaduw op bij zonkracht 3 of hoger en blijf tussen 12 en 15 uur zoveel mogelijk uit de zon. Ook bij bewolking kan de zonkracht hoog zijn.
- Kleren: draag bedekkende kleding, een hoed die je gezicht, oren en nek beschermt, en een zonnebril.
- Smeren: smeer onbedekte huid royaal in met zonnebrandcrème met minimaal factor 30 en een UV-A-filter. Doe dat een half uur voordat je naar buiten gaat en herhaal het elke 2 uur en na zwemmen, sporten of afdrogen (Huidfonds).
Ga niet onder de zonnebank. Laat ruwe plekjes (actinische keratose) behandelen: je huisarts kan ze bevriezen of je een crème laten smeren (Thuisarts). Heb je nog geen huidkanker gehad, maar hoor je wel bij een risicogroep, bijvoorbeeld omdat je een lichte huid hebt, veel buiten bent geweest of afweeronderdrukkende middelen gebruikt, controleer dan elke 3 tot 6 maanden je huid op plekjes die veranderen, schilferen of bloeden (Thuisarts).
Wat kun je nu doen?
Heb je een wondje dat na 4 weken nog niet genezen is, of een bultje dat snel groeit? Maak dan direct een afspraak bij je huisarts. Die kan een biopt nemen of je doorverwijzen naar de dermatoloog.
Twijfel je of een plekje verdacht is? Maak er bij daglicht een scherpe foto van, met een munt ernaast om de grootte te laten zien. Een dermatoloog van iDerma bekijkt je foto's via een online consult. Je krijgt meestal binnen 24 uur (in het weekend binnen 48 uur) antwoord: of het plekje er onschuldig uitziet of dat je het bij je huisarts moet laten nakijken. iDerma neemt zelf geen biopten af en haalt geen plekjes weg.
Wacht bij een verdacht plekje niet af: hoe eerder een plaveiselcelcarcinoom wordt weggehaald, hoe kleiner de ingreep.






