Pityriasis rosea (ook wel de ziekte van Gibert) is een veelvoorkomende, onschuldige huiduitslag die vanzelf weer verdwijnt. Het begint met één grotere, ovale, schilferende rode plek, de moederplek. Na één à twee weken volgen veel kleinere roze vlekjes op de romp, die op de rug vaak het patroon van de takken van een kerstboom volgen. Pityriasis rosea is niet besmettelijk, niet gevaarlijk en verdwijnt meestal binnen 6 tot 8 weken zonder behandeling. De uitslag wordt vaak verward met een schimmelinfectie, psoriasis of eczeem, en die hebben een heel andere behandeling nodig.
De naam beschrijft de uitslag: 'pityriasis' betekent fijne, zemelachtige schilfers en 'rosea' betekent roze. Ondanks de gelijkende naam heeft het niets te maken met rosacea, de chronische roodheid van het gezicht.
Wie krijgt pityriasis rosea?
Volgens DermNet krijgt elk jaar 0,5 tot 2% van de mensen pityriasis rosea. Thuisarts noemt vooral mensen tussen 15 en 30 jaar; Gezondheid en Wetenschap spreekt van jongeren en jongvolwassenen tussen 10 en 35 jaar. Vrouwen krijgen het iets vaker, maar het kan op elke leeftijd ontstaan. In het voorjaar en het najaar komt het wat vaker voor, en soms krijgen meerdere mensen uit hetzelfde gezin of dezelfde klas het rond dezelfde tijd. Toch is de kans dat je het van een ander oploopt heel klein. Pityriasis rosea is geen seksueel overdraagbare aandoening en wijst niet op een zwakke afweer: de meeste mensen die het krijgen, zijn verder gezond.
Oorzaken
De precieze oorzaak is niet bekend. Thuisarts en de NVDV noemen een virus als waarschijnlijke oorzaak. De sterkste aanwijzingen gaan in de richting van humaan herpesvirus type 6 en 7. Dat zijn niet de virussen van een koortslip of genitale herpes. Bijna iedereen loopt ze als peuter op; type 6 veroorzaakt de bekende 'driedaagse koorts' met huiduitslag bij jonge kinderen. Daarna blijven de virussen onder controle van het afweersysteem in je lichaam. De gangbare theorie is dat pityriasis rosea ontstaat als die controle tijdelijk wat minder is en het virus weer actief wordt. Bewezen is dat nog niet.
Een paar dingen passen bij een infectie. Volgens DermNet heeft tot 69% van de mensen een paar dagen voor de uitslag klachten die op griep of een verkoudheid lijken, zoals hoesten of keelpijn. De uitslag verloopt volgens een vast patroon, en een tweede keer is zeldzaam, wat wijst op blijvende afweer.
Sommige tabletten en vaccinaties kunnen een uitslag geven die precies op pityriasis rosea lijkt. Zo'n uitslag duurt vaak langer en jeukt meer. Vertel je arts daarom welke middelen je de afgelopen maanden bent gaan gebruiken en of je kort geleden bent gevaccineerd.
Veel mensen vragen zich af of stress de oorzaak is. In de informatie van Thuisarts, de NVDV, de NHS en DermNet wordt stress niet genoemd als oorzaak of uitlokkende factor. Had je een drukke periode vlak voor de uitslag, dan is dat waarschijnlijk toeval.
Symptomen: zo ziet pityriasis rosea eruit
De uitslag ontwikkelt zich in een paar stappen. Daardoor is het in de eerste dagen het moeilijkst te herkennen.
- Voorfase: een paar dagen keelpijn, moeheid, hoofdpijn of een lichte verhoging. Niet iedereen merkt deze fase op.
- De moederplek: eerst verschijnt één ronde of ovale, iets verheven plek van 2 tot 5 centimeter (soms tot 10 centimeter), roze tot zalmkleurig. Meestal zit die op de borst, buik of rug, minder vaak op de hals, bovenarm of het bovenbeen. Aan de binnenkant van de rand zit een dun kraagje van schilfers. Op een bruine of zwarte huid is de plek vaak grijs, paars of bruin. Soms zijn er twee of meer moederplekken, en soms ontbreekt de moederplek helemaal. In Vlaanderen spreken artsen ook van de 'moedervlek', maar met een gewone moedervlek heeft het niets te maken.
- De uitgebreide uitslag: na 5 tot 15 dagen, soms pas na een paar weken, verschijnen tientallen kleinere ovale vlekjes op de borst, rug en buik, en minder vaak op de bovenarmen en bovenbenen. De lange kant van de vlekjes volgt de huidlijnen, die schuin rond de ribben lopen. Op de rug lijkt de uitslag daardoor op de takken van een kerstboom. De vlekjes zijn droog en hebben ook een dun schilferrandje; sommige zijn ringvormig. Omdat de uitslag in golven komt, lijkt het een paar weken alsof het erger wordt.
- Verdwijnen: de vlekjes worden bleker en verdwijnen. Op die plekken kun je nog een paar maanden lichtere of donkerdere vlekken zien. Dat zijn geen littekens; ze gaan vanzelf weg.
Volgens DermNet heeft tot een kwart van de mensen jeuk, van nauwelijks merkbaar tot hevig. Warmte, zweten, een hete douche en sporten maken de jeuk erger. Het gezicht, de handpalmen, de voetzolen en de behaarde hoofdhuid blijven bij volwassenen meestal vrij. Zit de uitslag daar wel, dan is dat een reden om de diagnose opnieuw te bekijken. Verder voel je je tijdens de uitslag meestal gewoon goed.
| Wanneer | Wat er meestal gebeurt |
|---|---|
| Een paar dagen vooraf | Bij een deel van de mensen keelpijn, hoesten, lichte hoofdpijn of moeheid. |
| Dag 0 | Eén ovale moederplek van 2 tot 5 cm op de romp, hals, bovenarm of het bovenbeen. |
| Dag 5 tot 15 | De uitgebreide uitslag met kleinere ovale vlekjes begint op de borst en de rug. |
| Week 2 tot 6 | Er komen nieuwe vlekjes bij; de uitslag kan eerst erger worden voordat het beter gaat. |
| Week 6 tot 8 | Bij de meeste mensen is de uitslag verdwenen; bij kinderen gaat het vaak sneller. |
| Tot 12 weken | Bij sommigen duurt het zo lang. Is de uitslag er na 3 maanden nog, laat het dan opnieuw beoordelen. |
| Maanden erna | Lichtere of donkerdere plekken waar de vlekjes zaten, vooral op een donkere huid, trekken langzaam weg. |


Links: roze, ovale vlekken van verschillende grootte op de zij van de romp. Rechts: kleine roze, ovale vlekjes verspreid over de romp.
Pityriasis rosea op een getinte of donkere huid
Op een lichte huid zijn de vlekjes roze tot rood. Thuisarts beschrijft ze op een bruine huid als donker(rood); ze kunnen ook grijs of donkerbruin zijn, en de fijne schilfers voel je soms beter dan je ze ziet. Na de uitslag houden veel mensen, vooral met een donkere huid, plekken over die lichter of donkerder zijn dan hun normale huidskleur. Volgens de NVDV verdwijnen die meestal na één zomer. Zon maakt donkere plekken donkerder, dus bescherm de huid met kleding of zonnebrandcrème terwijl ze wegtrekken. Meer hierover lees je bij hyperpigmentatie.
Ongewone vormen
Niet elke pityriasis rosea ziet eruit zoals in het leerboek:
- Omgekeerde vorm: de uitslag zit vooral in de oksels en liezen, soms in het gezicht en op de hals, terwijl de romp bijna vrij blijft. Dit komt vaker voor bij jonge kinderen en bij mensen met een donkere huid.
- Vorm met kleine bultjes: vooral bij kinderen.
- Vorm met blaasjes, schietschijfvormige plekken of kleine bloeduitstortingen: zeldzaam. De arts moet deze onderscheiden van erythema multiforme en van een reactie op tabletten.
- Alleen een moederplek zonder uitgebreide uitslag, of juist grote plekken die in elkaar overlopen.
- Plekjes in de mond: zelden ontstaan vlekjes of kleine zweertjes in de mond. Die verdwijnen samen met de huiduitslag.
- Langdurig beloop: langer dan 3 maanden. De NVDV noemt 3 tot 5 maanden als uitzondering.
Hoe lang duurt pityriasis rosea, en komt het terug?
Bij jongeren en volwassenen duurt de uitslag meestal 6 tot 8 weken. DermNet noemt 6 tot 10 weken, Thuisarts soms 12 weken. Bij kinderen verdwijnt de uitslag vaak sneller. De lichtere of donkerdere plekken kunnen nog 6 tot 12 maanden zichtbaar blijven, vooral op een donkere huid en op plekken die veel zon krijgen. Volgens DermNet krijgt maar 1 tot 3% van de mensen het een tweede keer. Soms kan een andere virusinfectie jaren later opnieuw een uitslag uitlokken.
Pityriasis rosea of een schimmel? Waarmee het verward wordt
Verschillende huidaandoeningen geven ovale, schilferende of ringvormige plekken op de romp, en een deel daarvan heeft een totaal andere behandeling nodig. Een schimmelinfectie van de huid (ringworm, tinea corporis) is besmettelijk en wordt met een schimmeldodende crème behandeld. Pityriasis rosea is niet besmettelijk, waarschijnlijk een reactie op een virus, en een crème tegen schimmel helpt er niet tegen. Dit zijn de aandoeningen die het vaakst verward worden:
| Aandoening | Zo onderscheid je het van pityriasis rosea |
|---|---|
| Ringworm (schimmelinfectie van de huid) | Eén of een paar ringen die langzaam groter worden, met een duidelijke, verheven, schilferende rand en een lichter midden. Vaak na contact met een huisdier, meestal niet symmetrisch, jeukt. Schilfers onder de microscoop tonen de schimmel. De moederplek lijkt er sterk op, dus bij twijfel wordt eerst op schimmel getest. |
| Pityriasis versicolor | Kleine bruinige of juist lichtere, nauwelijks schilferende vlekjes op de borst, rug en schouders, zonder moederplek. Jeukt bijna niet en komt vaak elke zomer terug. Wordt veroorzaakt door een gist. |
| Pityriasis alba | Bleke, vaag begrensde vlekken op het gezicht en de bovenarmen van kinderen, bij een droge, eczeemgevoelige huid. |
| Psoriasis guttata | Kleine rode 'druppeltjes' met dikkere, zilverachtige schilfers op de romp en ledematen, vaak een à twee weken na een keelontsteking. Er is geen moederplek. |
| Nummulair eczeem, constitutioneel eczeem of contacteczeem | Muntvormige, erg jeukende plekken, nattend of droog, meestal op de armen en benen. Geen kerstboompatroon. |
| Seborroïsch eczeem | Vette, geelachtige schilfers midden op de borst, tussen de schouderbladen, op de hoofdhuid en in het gezicht. Chronisch, met periodes van opvlammen. |
| Lichen planus | Vlakke, glanzende, paarsachtige en hevig jeukende bultjes op de polsen, enkels en onderrug, vaak met witte kantachtige plekjes in de mond. |
| Pityriasis lichenoides | Telkens terugkerende kleine roodbruine bultjes met een glimmend schilfertje op de romp en ledematen, die maanden tot jaren aanhouden. |
| Secundaire syfilis | Een niet-jeukende bruinrode uitslag die ook de handpalmen en voetzolen aantast, vaak met gezwollen lymfeklieren en plekjes in de mond. Een bloedtest sluit het uit; die wordt gedaan als de uitslag ongewoon is. |
| Uitslag door tabletten of een vaccinatie | Begint nadat je met een nieuw middel bent gestart, vaak zonder moederplek, jeukt meer en duurt langer. Verdwijnt als het middel wordt gestopt. |
Hoe wordt de diagnose gesteld?
Er bestaat geen speciale test voor pityriasis rosea. De arts herkent het aan het verhaal en het beeld: eerst één moederplek, daarna een uitslag op de romp in kerstboompatroon, met kraagjes van schilfers. Dermatologen letten op ovale vlekjes met een schilferrand bij minstens twee ervan, en daarnaast minstens één van deze kenmerken: een verdeling langs de huidlijnen op de romp, of een moederplek die minstens twee dagen eerder verscheen dan de rest. Gezondheid en Wetenschap beschrijft het beeld als zo typisch dat aanvullend onderzoek vaak niet nodig is. Bij twijfel volgt onderzoek:
- schilfers afschrapen en op schimmel onderzoeken als er één of een paar ringvormige plekken zijn;
- een bloedtest op syfilis als de uitslag ook op de handpalmen en voetzolen zit, niet jeukt of andere ongewone kenmerken heeft;
- een biopt, een klein stukje huid onder plaatselijke verdoving, als de uitslag ongewoon is of langer dan twee maanden duurt;
- onderzoek naar herpesvirus 6 of 7 is niet zinvol: bijna iedereen draagt deze virussen bij zich, dus een positieve testuitslag zegt niets over de diagnose.
Vertel het je arts als je zwanger bent of zou kunnen zijn, als je een orgaantransplantatie hebt gehad, als je de afgelopen maanden met een nieuw middel bent gestart of als je kort geleden bent gevaccineerd.
Pityriasis rosea tijdens de zwangerschap
Tijdens een zwangerschap verdient de uitslag meer aandacht. Volgens DermNet en de NHS zijn bij pityriasis rosea in de eerste 15 weken van de zwangerschap gevallen van een miskraam en vroeggeboorte beschreven, al bevestigt niet elk onderzoek dat verband. Krijg je tijdens je zwangerschap een nieuwe uitslag, neem dan dezelfde dag contact op met je verloskundige of huisarts. De diagnose moet worden bevestigd, en je zwangerschap kan dan zo nodig extra in de gaten worden gehouden. Bijna altijd is een vette crème genoeg tegen de jeuk; elke andere behandeling kies je samen met je verloskundige of arts.
Behandeling: wat helpt en wat niet
De meeste mensen hebben geen behandeling nodig, want de uitslag gaat vanzelf over. Behandeling is bedoeld voor de jeuk en voor de kleine groep met een heel uitgebreide of langdurige uitslag.
- Huidverzorging: smeer een paar keer per dag een parfumvrije, vette crème. Was je met lauw water zonder zeep en douchegel; gebruik in plaats daarvan een zeepvervanger of doucheolie. Draag losse, katoenen kleding. Vermijd hete douches, de sauna, flink zweten en scrubben, want warmte en wrijving maken de jeuk erger.
- Bij jeuk: Thuisarts noemt koelzalf of een verkoelende gel met menthol, die je zelf bij de drogist of apotheek kunt kopen. Een koude, vochtige doek drie tot vijf minuten op de jeukende plek geeft kort verlichting. Antihistaminetabletten van de apotheek kunnen de jeuk verminderen; een soort die slaperig maakt, helpt als je 's nachts wakker ligt van de jeuk. Vraag de apotheker welke bij je past.
- Bij hevige jeuk: helpt dit niet genoeg, dan kan de huisarts een ontstekingsremmende crème of zalf geven voor een korte periode. Ontstekingsremmende tabletten worden niet standaard gebruikt: de uitslag kan terugkomen als je ermee stopt, en het bewijs is beperkt.
- Bij een heel uitgebreide of langdurige uitslag: de dermatoloog kan lichttherapie met smalspectrum UVB adviseren, twee tot drie keer per week gedurende drie tot vier weken. Dat vermindert zowel de jeuk als de uitslag. Een beetje zon zonder te verbranden kan ook helpen, maar zonnebaden om bruin te worden wordt afgeraden.
- Bij een ernstige uitslag kan de dermatoloog een kuur van een week met virusremmende tabletten overwegen. In een aantal onderzoeken verdween de uitslag daarmee sneller, vooral als de kuur in de eerste week begon, maar het bewijs is nog beperkt en het is zelden nodig.
- Plekjes in de mond gaan samen met de huiduitslag weg en hoeven meestal niet apart te worden behandeld.
Wat niet helpt:
- Antibiotica. Pityriasis rosea is geen bacteriële infectie. Antibiotica zijn vroeger wel geprobeerd, maar lijken geen voordeel te geven. Begin er dus niet zelf mee.
- Crèmes tegen schimmel. Smeer niet 'voor de zekerheid' een middel tegen voetschimmel of ringworm op de plekken. Het helpt niet, kan de huid irriteren en maakt een latere schimmeltest minder betrouwbaar.
- Dieet of supplementen. Geen enkele betrouwbare bron legt een verband tussen de uitslag en voeding. Je kunt gewoon eten wat je gewend bent.
- Krabben en scrubben. Dat maakt de huid geïrriteerder en de jeuk erger.
Je huid verzorgen zolang de uitslag er is
- Blijf koel: neem een warme in plaats van een hete douche, sla de sauna en het bubbelbad over en doe rustig aan met sport waarbij je flink zweet, tot de uitslag weg is.
- Bescherm de uitslag tegen de zon: verbranden doet pijn en maakt de plekken die achterblijven donkerder. Bedek de huid met losse kleding of gebruik een milde, parfumvrije zonnebrandcrème met factor 30 of hoger. Kort in de zon zijn zonder te verbranden is iets anders dan zonnebaden.
- Wees zacht voor je huid: geen scrubs, ruwe sponzen of washandjes; was je met je handen.
- Kies parfumvrij: vermijd geparfumeerde, antibacteriële en deodorantzepen en -lotions.
- Draag losse kleding zodat niets over de plekken schuurt. Veel mensen vinden wol of ruwe synthetische stoffen op de huid vervelend.
- Ga gewoon door met je leven: je hoeft niet thuis te blijven van werk, school of sport. Een concealer voor de gevoelige huid kan zichtbare plekken camoufleren.
Pityriasis rosea bij kinderen
Bij kinderen ziet de uitslag er vaker anders uit: de vlekjes kunnen in het gezicht, op de hoofdhuid, in de oksels en in de liezen zitten, en ze zijn vaak kleiner en meer verheven. Kinderen zijn meestal sneller van de uitslag af dan volwassenen. Je kind hoeft niet thuis te blijven en kan gewoon naar school of de kinderopvang en meedoen met sport en spel; vermijd wel heet water en ruwe stoffen. Overleg met de apotheker of arts voordat je een jong kind een antihistamine of een middel tegen jeuk geeft. Twijfel je of het om pityriasis rosea, een schimmel of waterpokken gaat, laat de uitslag dan beoordelen.
Wanneer naar de huisarts of dermatoloog?
- Dezelfde dag: als je zwanger bent en een nieuwe uitslag krijgt (bel je verloskundige of huisarts), of als de uitslag samengaat met hoge koorts of pijnlijke blaren (zeker samen met zweertjes in de mond of bij de geslachtsdelen), met schietschijfvormige plekken of als je snel zieker wordt. Dan kan het om iets anders en ernstigers gaan dan pityriasis rosea. Buiten kantooruren bel je de huisartsenpost, en bij een levensbedreigende situatie 112.
- Binnen een paar dagen: als de uitslag op de handpalmen, voetzolen of in het gezicht zit, erg jeukt, ontstond nadat je met een nieuw middel startte, of als je niet zeker weet of het geen schimmel is. Begin pas met een middel tegen schimmel als die diagnose vaststaat.
- Opnieuw laten kijken: als de jeuk na twee maanden niet minder is, of als de uitslag na drie maanden niet is verdwenen. Dan is aanvullend onderzoek nodig, soms een biopt, en een ander behandelplan.
Twijfel je of die ene ovale plek het begin van pityriasis rosea is, of wil je als zwangere snel een duidelijk antwoord? Een iDerma-dermatoloog kan de typische uitslag (de moederplek en de vlekjes in kerstboompatroon op de romp) beoordelen op basis van foto's. Maak in daglicht en zonder flits een close-up van de moederplek en een foto van je hele rug en borst van wat verder af, zodat de verdeling te zien is. Vermeld in het online consult wanneer de eerste plek verscheen, of je daarvoor ziek was, welke middelen je gebruikt en of je zwanger bent. Meestal hoor je binnen 24 uur (in het weekend binnen 48 uur) of het beeld past bij pityriasis rosea, hoe je de jeuk kunt verlichten en of je via je huisarts een schimmeltest of ander onderzoek moet laten doen. Gaat de uitslag samen met koorts of pijnlijke blaren, neem dan dezelfde dag rechtstreeks contact op met je huisarts.






